N237 — Không làm trung gian, bảo lãnh, nhân chứng hay lập khế ước cho khoản vay có lãi
English: Not to intermediate between the borrower and lender when interest is involved, not to act as a guarantor or a witness [to such a loan], nor to draw up a contract for it.
Hebrew (Maimonides): שלא להשית יד בין לווה ומלווה בריבית, ולא להיות ערב, ולא עד, ולא לכתוב שטר ביניהם
Nguồn Torah: Xuất Hành 22:24 — “… đừng đặt lãi lên người ấy.”
Ngữ nghĩa và cách dịch: Câu Torah dùng động từ số nhiều, לֹא תְשִׂימוּן (lo tesimun (“các ngươi đừng đặt”), và truyền thống đọc số nhiều ấy là lời hướng đến mọi người tham gia, không chỉ người cho vay. Mishneh Torah nói: “cấm tham gia giữa người vay và người cho vay có lãi; ai là người bảo lãnh, người viết khế ước hay nhân chứng giữa họ thì vi phạm điều cấm này”. Như vậy toàn bộ hạ tầng pháp lý của một khoản vay có lãi — hợp đồng, bảo lãnh, chứng thực — đều bị cấm.
Bối cảnh và ý nghĩa: Luật lãi vay, ribbit, đặt nền trên một ý tưởng về tình huynh đệ: Lêvi 25:36 nói “để anh em ngươi được sống với ngươi”. Mishneh Torah tính rằng người cho vay lấy lãi vi phạm sáu điều cấm, và dùng một lời rất nặng: người viết khế ước lãi vay “như viết và lập nhân chứng rằng mình chối bỏ YHWH Thiên Chúa của Israel”, vì câu Lêvi 25:38 nối điều cấm với việc ra khỏi Ai Cập. Luật chỉ cấm lãi giữa người Do Thái với nhau; Phục Truyền 23:21 cho phép lãi với người ngoài. Maimonides đọc câu ấy là một điều răn tích cực; Ra’avad phản bác thẳng rằng ông “không tìm thấy truyền thống ấy”, và Talmud Bava Metzia 70b–71a cho thấy các hiền sĩ hạn chế cả việc cho người ngoài vay lấy lãi. Về lịch sử, luật Giáo hội trung đại cấm người Kitô giáo cho vay lấy lãi, và việc người Do Thái bị loại khỏi nhiều nghề đã đẩy nhiều người vào nghề cho vay, góp phần tạo ra định kiến bài Do Thái kéo dài nhiều thế kỷ. Ngày nay, giao dịch có lãi giữa người Do Thái giữ luật thường được thực hiện qua heter iska, một hình thức hợp tác đầu tư được luật kinh sư (rabbi) chấp nhận. Điều luật này có một nguyên lý đạo đức rộng: người tạo điều kiện cho một giao dịch bị cấm cũng chịu trách nhiệm, không chỉ các bên chính. Đó là một ý tưởng có song song với khái niệm đồng phạm trong luật hiện đại.
Đối chiếu lỗi thường gặp: Như ở N235, điều cấm chỉ áp dụng cho khoản vay có lãi giữa người Do Thái. Luật sư, ngân hàng hay công chứng viên Do Thái giữ luật ngày nay phải cân nhắc điều luật này, thường thông qua heter iska. Điều luật này vẫn áp dụng ngày nay.
Nguồn tham khảo
- Văn bản chính: Xuất Hành 22:24; Maimonides, danh mục mitzvah N237; Sefer HaMitzvot, điều cấm 237.
- Pháp điển và truyền thống rabbi: Mishneh Torah, Creditor and Debtor 4:2 và 5:5; Mishnah Bava Metzia 5:11.
- Bối cảnh lịch sử và ngôn ngữ: Nahum M. Sarna, The JPS Torah Commentary: Exodus, chú giải Xuất Hành 22:24–26; Jacob Milgrom, Leviticus 23–27, Anchor Yale Bible, chú giải Lêvi 25:35–38. Xem danh mục JPS Torah Commentary và Anchor Yale Bible Series.
Phần “Bối cảnh và ý nghĩa” là bản tổng hợp từ các nguồn trên; cách đọc của Maimonides và của truyền thống rabbi không được trình bày như bản dịch từng chữ của Torah.