N1 — Không để nảy sinh ý nghĩ rằng có một vị thần nào khác ngoài Thiên Chúa
English: Not to consider the thought that there is another divinity aside from God.
Hebrew (Maimonides): שלא לעלות במחשבה שיש שם אלוה זולתי ה’
Nguồn Torah: Xuất Hành 20:3 — “Ngươi sẽ không có các thần khác trước mặt Ta”; câu song song ở Phục Truyền Luật Lệ 5:7. Chính Maimonides dẫn câu này khi lập công thức cho điều cấm thứ nhất.
Ngữ nghĩa và cách dịch: Câu Torah dùng động từ “có”: לֹא יִהְיֶה לְךָ (lo yihyeh lekha, “sẽ không có cho ngươi”), tức nói về việc giữ một vị thần như thần của mình, một quan hệ sở thuộc và trung thành, chứ chưa nói riêng về hoạt động của tâm trí. Cụm אֱלֹהִים אֲחֵרִים (elohim acherim, “các thần khác”) ở số nhiều. Cụm cuối עַל־פָּנָי (al panai) nghĩa chữ là “trên mặt Ta”, và không có cách dịch nào được coi là chắc chắn: các bản đọc nó thành “ngoài Ta”, “bên cạnh Ta”, “trước mặt Ta” hoặc theo nghĩa thách thức là “để chống lại Ta”. Công thức của Maimonides thì chuyển trọng tâm vào bên trong: לַעֲלוֹת בְּמַחְשָׁבָה (la’alot bemachshavah, “để [một điều] dâng lên trong tâm trí”), và trong Mishneh Torah ông viết cùng ý ấy bằng cụm הַמַּעֲלֶה עַל דַּעְתּוֹ (hama’aleh al da’ato, “người để điều ấy dâng lên trong trí mình”). Vì vậy bản “Không nghĩ rằng…” trong danh mục là một cách rút gọn: nó đánh mất sắc thái “để cho ý nghĩ ấy nảy lên và được giữ lại”. Truyền thống giải thích hướng điều cấm vào việc chấp nhận một xác tín, chứ không biến mọi ý nghĩ thoáng qua thành vi phạm.
Bối cảnh và ý nghĩa: Trong Xuất Hành, câu này đứng ngay sau lời tự giới thiệu của YHWH như Đấng đã đưa Israel ra khỏi Ai Cập, nên đòi hỏi về lòng trung thành không chia sẻ được đặt trong khung giao ước. Giới nghiên cứu thường đối chiếu cấu trúc ấy với các hiệp ước chư hầu ở Cận Đông cổ đại, nơi bên yếu hơn cam kết không phục vụ một chủ nào khác. Bản thân câu Torah chưa phát biểu rằng chỉ tồn tại một Thiên Chúa; nó đòi Israel không giữ thần nào khác cho mình. Maimonides, viết trong môi trường triết học Do Thái–Hồi giáo trung đại, đọc câu ấy thành một điều cấm thuộc về niềm tin và đặt nó làm điều cấm thứ nhất, đối xứng với P1 và P2 ở đầu danh mục các điều phải làm. Vì N1 không gắn với một hành vi thân thể nào, nó thuộc loại לָאו שֶׁאֵין בּוֹ מַעֲשֶׂה (lav she-ein bo ma’aseh, “điều cấm không kèm hành động”), nên theo nguyên tắc của truyền thống rabbi, tòa không áp dụng malkot cho vi phạm này. Điều đó không có nghĩa nó bị coi là nhẹ: Maimonides xếp nó ở vị trí nền tảng, trước mọi quy định về avodah zarah thuộc về hành vi.
Đối chiếu lỗi thường gặp: Ba chỗ dễ nhầm. Thứ nhất, N1 không giống “điều răn thứ nhất” trong sách giáo lý Công giáo tiếng Việt; cách chia Mười Lời của truyền thống Do Thái khác cách đánh số quen thuộc với phần lớn người đọc Việt. Thứ hai, N1 thuần túy nội tâm, cần phân biệt với các điều cấm về hành vi ngay sau nó: tự làm ngẫu tượng (N2), làm ngẫu tượng cho người khác (N3), tạo hình tượng để trang trí (N4) và phủ phục trước ngẫu tượng (N5). Thứ ba, đây là điều cấm về việc tin rằng có một vị thần khác; không thể suy trực tiếp từ N1 ra một kết luận về các thực hành tôn kính người đã khuất trong văn hóa Việt Nam, vì những vấn đề ấy được halakhah xử lý ở các điều cấm khác và phụ thuộc vào việc phân loại từng thực hành cụ thể.
Nguồn tham khảo
- Văn bản chính: Xuất Hành 20:3; Phục Truyền Luật Lệ 5:7; Maimonides, danh mục mitzvah N1; Sefer HaMitzvot, điều cấm 1.
- Pháp điển và truyền thống rabbi: Mishneh Torah, Foundations of the Torah 1:6, nơi Maimonides gọi thẳng việc “để dâng lên trong trí mình rằng có một vị thần khác” là vi phạm một điều cấm và dẫn Xuất Hành 20:3; Mishneh Torah, Foreign Worship and Customs of the Nations 2:1; Talmud Babylon, Makkot 13b về nguyên tắc điều cấm không kèm hành động.
- Bối cảnh lịch sử và ngôn ngữ: Nahum M. Sarna, The JPS Torah Commentary: Exodus, chú giải Xuất Hành 20; Jeffrey H. Tigay, The JPS Torah Commentary: Deuteronomy, chú giải Phục Truyền 5; The Jewish Study Bible, ấn bản 2, chú giải tương ứng. Xem danh mục JPS Torah Commentary và Anchor Yale Bible Series.
Phần “Bối cảnh và ý nghĩa” là bản tổng hợp từ các nguồn trên; cách đọc của Maimonides và của truyền thống rabbi không được trình bày như bản dịch từng chữ của Torah.