N247 — Không cậy thế giữ lại tiền của người khác
English: Not to wrong [a colleague by withholding his due].
Hebrew (Maimonides): שלא לעשוק
Nguồn Torah: Lêvi 19:13 — “Đừng chèn ép người lân cận…”
Ngữ nghĩa và cách dịch: עֹשֶׁק (oshek) thường được dịch là “áp bức”, nhưng trong luật kinh sư (rabbi) nó có nghĩa hẹp và cụ thể. Mishneh Torah định nghĩa: tiền của người khác đã vào tay mình với sự đồng ý của chủ, như một món vay hay tiền công, rồi khi bị đòi thì giữ lại bằng sức mạnh, vì người kia không làm gì được một kẻ có thế. Talmud ghi hai định nghĩa. Rav Chisda: oshek là bảo người ta “cứ đi rồi quay lại”, gezel là “tôi có tiền của anh mà không trả”. Rav Sheshet: oshek là chối “tôi đã trả rồi”. Rashi gắn chữ này với việc giữ tiền công của người làm thuê.
Bối cảnh và ý nghĩa: Câu Lêvi 19:13 đặt ba điều cạnh nhau: chèn ép, cướp, và giữ tiền công qua đêm. Cả ba đều là tình huống người mạnh lợi dụng quyền thế với người yếu hơn. Điều cấm này khác với N245: ở đây tài sản đến tay mình hợp pháp, nhưng việc giữ lại mới là sai. Nó cũng khác việc chối hẳn (N248): kẻ oshek có thể thừa nhận món nợ mà vẫn không trả. Như cướp, người vi phạm phải trả lại, nên không có hình phạt roi (malkot). Maimonides nói rõ không được chèn ép cả người ngoại bang. Điều này vẫn áp dụng ngày nay.
Đối chiếu lỗi thường gặp: Dịch oshek thành “áp bức” chung chung làm mất nghĩa pháp lý: đây là giữ lại một khoản tiền đã được giao hợp pháp. Tiêu đề máy trong danh mục cũ, “chiếm giữ phần phải trả”, đúng ý nhưng thiếu yếu tố cậy thế; xem luật trả công đúng hạn.
Nguồn tham khảo
- Văn bản chính: Lêvi 19:13; Maimonides, danh mục mitzvah N247; Sefer HaMitzvot, điều cấm 247.
- Pháp điển và truyền thống rabbi: Mishneh Torah, Robbery and Lost Property 1.4; Mishneh Torah, Robbery and Lost Property 1.2; Talmud Babylon, Bava Metzia 111a.
- Bối cảnh lịch sử và ngôn ngữ: Baruch A. Levine, The JPS Torah Commentary: Leviticus, chú giải chương tương ứng; Jacob Milgrom, Leviticus 17–22 và Leviticus 23–27, Anchor Yale Bible. Xem danh mục JPS Torah Commentary và Anchor Yale Bible Series.
Phần “Bối cảnh và ý nghĩa” là bản tổng hợp từ các nguồn trên; cách đọc của Maimonides và của truyền thống rabbi không được trình bày như bản dịch từng chữ của Torah.