N50 — Không tán dương hay ban ơn không công cho người thờ ngẫu tượng
English: Not to show favor to the worshipers of false gods.
Hebrew (Maimonides): שלא לחון על עובדי עבודה זרה
Nguồn Torah: Phục Truyền Luật Lệ 7:2 — vế cuối: “… và đừng thương xót chúng.”
Ngữ nghĩa và cách dịch: Từ תְחָנֵּם (techonem) được viết theo một dạng bất thường, và Talmud Avodah Zarah 20a khai thác chính dạng chữ ấy để đọc ra ba nghĩa cùng lúc: đừng dành cho họ חֵן (chen (“lời khen, vẻ duyên”), tức không tán dương; đừng dành cho họ חֲנִיָּה (chaniyah (“chỗ đóng trại”), tức không trao đất định cư; và đừng tặng họ מַתְּנַת חִנָּם (matnat chinam (“quà không công”). Công thức của Maimonides trong danh mục đi theo nghĩa thứ nhất. Đây là một ví dụ điển hình của lối đọc midrash: nghĩa pháp lý được rút ra từ hình thức chữ viết, không phải từ ngữ cảnh.
Bối cảnh và ý nghĩa: Cần trình bày thẳng thắn: Mishneh Torah rút ra từ vế này những quy định rất khắc nghiệt, như cấm chữa bệnh không công cho người thờ ngẫu tượng, kèm ngoại lệ khi việc từ chối gây thù oán. Nhưng cũng chính chương ấy quy định: nuôi người nghèo thờ ngẫu tượng cùng với người nghèo Israel, không ngăn họ lượm lúa bỏ sót, và chào hỏi họ, “vì con đường hòa bình” — darkhei shalom. Người ger toshav thì được chữa bệnh không công. Về lịch sử, chính Maimonides làm thầy thuốc cho triều đình Ayyubid ở Cairo. Và vào cuối thế kỷ XIII, các thẩm quyền như Menachem Meiri ở Provence đã lập luận rằng những dân tộc sống theo một tôn giáo có luân lý không thuộc phạm trù “người thờ ngẫu tượng” trong các điều luật này.
Đối chiếu lỗi thường gặp: Bản dịch “không ưu đãi người thờ ngẫu tượng” dễ bị đọc thành nguyên tắc phân biệt đối xử với người ngoài Do Thái nói chung. Phạm trù pháp lý ở đây là ovdei việc thờ thần khác (avodah zarah) theo định nghĩa trung đại, và chính truyền thống đã tranh luận về việc ai thuộc phạm trù ấy. Không được dùng điều này để biện minh cho sự khinh miệt hay phân biệt đối xử với bất kỳ ai ngày nay.
Nguồn tham khảo
- Văn bản chính: Phục Truyền Luật Lệ 7:2; Maimonides, danh mục mitzvah N50; Sefer HaMitzvot, điều cấm 50.
- Pháp điển và truyền thống rabbi: Talmud Babylon, Avodah Zarah 20a; Mishneh Torah, Foreign Worship and Customs of the Nations 10:1–2 và 10:5.
- Bối cảnh lịch sử và ngôn ngữ: Jacob Katz, Exclusiveness and Tolerance (1961), về cách các thẩm quyền trung đại như Menachem Meiri thu hẹp phạm trù “người thờ ngẫu tượng” khỏi các dân tộc sống theo một tôn giáo có luân lý. Xem danh mục JPS Torah Commentary và Anchor Yale Bible Series.
Phần “Bối cảnh và ý nghĩa” là bản tổng hợp từ các nguồn trên; cách đọc của Maimonides và của truyền thống rabbi không được trình bày như bản dịch từng chữ của Torah.