N4 — Không làm hình tượng sinh vật để trang trí, dù không thờ
English: Not to make images for decoration, even when one does not worship them.
Hebrew (Maimonides): שלא לעשות צורות לנואי, ואף על פי שאין עובדין אותן
Nguồn Torah: Xuất Hành 20:20 — “Các ngươi sẽ không làm cùng Ta các thần bằng bạc, và các thần bằng vàng các ngươi đừng làm cho mình.” Câu này đứng ngay sau tường thuật về việc dân nghe tiếng từ trời.
Ngữ nghĩa và cách dịch: Trọng tâm nằm ở chữ אִתִּי (iti, “cùng với Ta”), một cụm khó. Truyền thống rabbi đọc nó như “những gì ở cùng Ta”, tức hình dạng của các thực thể thuộc thượng giới phục vụ trước tòa Thiên Chúa, rồi từ đó rút ra lệnh cấm tạo hình những dạng ấy ngay cả khi không nhằm thờ phượng. Maimonides diễn đạt phạm vi trong Sefer HaMitzvot là hình צוּרוֹת (tzurot, “các hình dạng”) của sinh vật, làm bằng gỗ, đá, kim loại hay vật liệu khác. Ông nói rõ lý do: đây là một hàng rào đặt xa, để người ta không gán cho hình tượng những năng lực mà người thờ ngẫu tượng vẫn gán cho chúng.
Bối cảnh và ý nghĩa: Trong Mishneh Torah, Maimonides thu hẹp phạm vi bằng những ví dụ cụ thể: chiếc nhẫn có hình người nổi thì không được đeo nhưng được dùng làm con dấu, còn hình chìm thì ngược lại. Cách xử lý ấy cho thấy điều cấm được giới hạn theo loại hình tượng và cách nó xuất hiện, chứ không phải một lệnh cấm nghệ thuật tạo hình nói chung. Về mặt lịch sử, các cộng đồng Do Thái không hiểu điều này theo một cách duy nhất: tranh tường hội đường Dura-Europos thế kỷ III và các nền khảm hội đường ở Đất Israel thời hậu kỳ cổ đại có hình người và sinh vật, cho thấy khoảng dao động thực tế giữa các thời kỳ và địa phương.
Đối chiếu lỗi thường gặp: Đây là chỗ dễ kết luận vội rằng Do Thái giáo cấm mọi hình vẽ, ảnh chụp hay tượng nghệ thuật. Cách xử lý của chính Maimonides đã hẹp hơn thế, và các thẩm quyền đời sau còn tiếp tục phân biệt theo chất liệu, độ nổi, tính trọn vẹn của hình và mục đích sử dụng. Trang này mô tả phạm vi mà Maimonides nêu, không đưa ra phán quyết thực hành cho trường hợp cụ thể. Cũng cần tách N4 khỏi N2: N2 nói về vật thờ, N4 nói về hình tượng không nhằm thờ phượng.
Nguồn tham khảo
- Văn bản chính: Xuất Hành 20:20; Maimonides, danh mục mitzvah N4; Sefer HaMitzvot, điều cấm 4.
- Pháp điển và truyền thống rabbi: Mishneh Torah, Foreign Worship and Customs of the Nations 3:10–11; Mishnah Avodah Zarah 3:1 về tranh luận giữa Rabbi Meir và các hiền sĩ quanh địa vị của các pho tượng.
- Bối cảnh lịch sử và ngôn ngữ: Nahum M. Sarna, The JPS Torah Commentary: Exodus, chú giải Xuất Hành 20; khảo luận của Metropolitan Museum về nghệ thuật Do Thái hậu kỳ cổ đại, Age of Transition. Xem danh mục JPS Torah Commentary và Anchor Yale Bible Series.
Phần “Bối cảnh và ý nghĩa” là bản tổng hợp từ các nguồn trên; cách đọc của Maimonides và của truyền thống rabbi không được trình bày như bản dịch từng chữ của Torah.