N231 — Không từ chối cho người nghèo vay vì năm Sabát sắp đến
English: Not to withhold lending money to a poor person because of the advent of the shemitah year.
Hebrew (Maimonides): שלא יימנע מלהלוות לעני מפני השמיטה
Nguồn Torah: Phục Truyền Luật Lệ 15:9 — “Hãy cẩn thận, kẻo lòng ngươi có ý nghĩ xấu xa rằng: năm thứ bảy, năm xóa nợ, đã gần kề, rồi mắt ngươi nhìn người anh em nghèo cách ác độc mà không cho vay …”
Ngữ nghĩa và cách dịch: Câu Torah dự liệu chính xác một phản ứng kinh tế: nếu nợ bị xóa trong năm Sabát, người ta sẽ ngừng cho vay khi năm ấy gần đến. Cụm הִשָּׁמֶר לְךָ פֶּן (hishamer lekha pen (“hãy cẩn thận, kẻo”) là cách Torah cấm trước phản ứng ấy. Danh mục của Maimonides ghi ở đây một nguyên tắc diễn giải quan trọng: “mọi nơi nói ‘hãy cẩn thận’, ‘kẻo’ hay ‘đừng’ đều là một điều cấm”. Mishneh Torah nói người không cho vay vì sợ khoản nợ bị xóa thì vi phạm, và “đó là một tội lớn, vì Torah đã cảnh báo bằng hai điều cấm”.
Bối cảnh và ý nghĩa: Chính điều luật này là lý do Hillel lập ra prosbul. Mishneh Torah kể: “khi Hillel thấy người ta không cho nhau vay và vi phạm câu ‘hãy cẩn thận kẻo …’, ông lập prosbul để khoản nợ không bị xóa, để người ta lại cho nhau vay”. Người cho vay trao quyền đòi nợ cho tòa án, và vì việc xóa nợ chỉ áp dụng cho nợ giữa cá nhân, khoản nợ được giữ. Đây là ví dụ điển hình cho cách các hiền sĩ điều chỉnh một luật để bảo vệ đúng người mà luật ấy muốn bảo vệ: người nghèo cần vay. Điều luật này vẫn áp dụng ngày nay. Prosbul vẫn được lập trước mỗi năm Sabát.
Đối chiếu lỗi thường gặp: Không nên xem prosbul như một “mẹo lách luật”; truyền thống coi nó là cách giữ tinh thần của Phục Truyền 15, vốn muốn người nghèo được vay. Maimonides chỉ cho phép các tòa án có thẩm quyền lớn lập prosbul.
Nguồn tham khảo
- Văn bản chính: Phục Truyền Luật Lệ 15:7–11; Maimonides, danh mục mitzvah N231; Sefer HaMitzvot, điều cấm 231.
- Pháp điển và truyền thống rabbi: Mishneh Torah, Sabbatical Year and the Jubilee 9:16–17 và 9:30; Mishnah Sheviit 10:3.
- Bối cảnh lịch sử và ngôn ngữ: Jeffrey H. Tigay, The JPS Torah Commentary: Deuteronomy, chú giải Phục Truyền 15 và 23–24; Moshe Weinfeld, Social Justice in Ancient Israel and in the Ancient Near East (1995). Xem danh mục JPS Torah Commentary và Anchor Yale Bible Series.
Phần “Bối cảnh và ý nghĩa” là bản tổng hợp từ các nguồn trên; cách đọc của Maimonides và của truyền thống rabbi không được trình bày như bản dịch từng chữ của Torah.