N236 — Không vay tiền với lãi
English: Not to borrow with interest.
Hebrew (Maimonides): שלא ללוות בריבית
Nguồn Torah: Phục Truyền Luật Lệ 23:20 — “Đừng để anh em ngươi phải chịu lãi: lãi bằng tiền, lãi bằng thức ăn, lãi bằng bất cứ thứ gì.”
Ngữ nghĩa và cách dịch: Động từ תַשִּׁיךְ (tashikh) có dạng gây khiến. Danh mục của Maimonides ghi: “theo truyền khẩu, đây là lời cảnh báo cho người vay”, tức đọc câu Torah là “đừng để mình bị cắn bởi lãi của anh em ngươi”. Mishneh Torah nói: “cũng như cấm cho vay lấy lãi, cấm vay có lãi”. Điều đáng chú ý là người vay, thường là người yếu thế, cũng bị ràng buộc: luật không chỉ bảo vệ họ mà còn đòi họ không tham gia vào giao dịch bị cấm.
Bối cảnh và ý nghĩa: Luật lãi vay, ribbit, đặt nền trên một ý tưởng về tình huynh đệ: Lêvi 25:36 nói “để anh em ngươi được sống với ngươi”. Mishneh Torah tính rằng người cho vay lấy lãi vi phạm sáu điều cấm, và dùng một lời rất nặng: người viết khế ước lãi vay “như viết và lập nhân chứng rằng mình chối bỏ YHWH Thiên Chúa của Israel”, vì câu Lêvi 25:38 nối điều cấm với việc ra khỏi Ai Cập. Luật chỉ cấm lãi giữa người Do Thái với nhau; Phục Truyền 23:21 cho phép lãi với người ngoài. Maimonides đọc câu ấy là một điều răn tích cực; Ra’avad phản bác thẳng rằng ông “không tìm thấy truyền thống ấy”, và Talmud Bava Metzia 70b–71a cho thấy các hiền sĩ hạn chế cả việc cho người ngoài vay lấy lãi. Về lịch sử, luật Giáo hội trung đại cấm người Kitô giáo cho vay lấy lãi, và việc người Do Thái bị loại khỏi nhiều nghề đã đẩy nhiều người vào nghề cho vay, góp phần tạo ra định kiến bài Do Thái kéo dài nhiều thế kỷ. Ngày nay, giao dịch có lãi giữa người Do Thái giữ luật thường được thực hiện qua heter iska, một hình thức hợp tác đầu tư được luật kinh sư (rabbi) chấp nhận. Việc cấm cả người vay cho thấy ribbit không chỉ là sự bảo vệ người yếu mà là một lệnh cấm đối với chính loại giao dịch giữa anh em, dù cả hai bên đồng ý.
Đối chiếu lỗi thường gặp: Như ở N235, điều cấm chỉ áp dụng giữa người Do Thái với nhau. Và sự tồn tại của heter iska cho thấy luật rabbi đã tìm cách để tín dụng vẫn vận hành trong một nền kinh tế hiện đại mà không vi phạm điều cấm. Điều luật này vẫn áp dụng ngày nay.
Nguồn tham khảo
- Văn bản chính: Phục Truyền Luật Lệ 23:20–21; Maimonides, danh mục mitzvah N236; Sefer HaMitzvot, điều cấm 236.
- Pháp điển và truyền thống rabbi: Mishneh Torah, Creditor and Debtor 4:2 và 5:1.
- Bối cảnh lịch sử và ngôn ngữ: Jeffrey H. Tigay, The JPS Torah Commentary: Deuteronomy, chú giải Phục Truyền 15 và 23–24; Moshe Weinfeld, Social Justice in Ancient Israel and in the Ancient Near East (1995). Xem danh mục JPS Torah Commentary và Anchor Yale Bible Series.
Phần “Bối cảnh và ý nghĩa” là bản tổng hợp từ các nguồn trên; cách đọc của Maimonides và của truyền thống rabbi không được trình bày như bản dịch từng chữ của Torah.