N235 — Không cho người Do Thái vay lấy lãi
English: Not to lend at interest to a Jew.
Hebrew (Maimonides): שלא להלוות בריבית לישראל
Nguồn Torah: Lêvi 25:37 — “Đừng cho người ấy vay tiền mà lấy lãi, đừng cho người ấy thức ăn mà đòi thêm.”
Ngữ nghĩa và cách dịch: Câu Torah dùng hai từ: נֶשֶׁךְ (neshekh, nghĩa gốc “vết cắn”) và מַרְבִּית (marbit (“phần tăng thêm”). Mishneh Torah nói hai từ chỉ cùng một điều, và giải thích vì sao gọi là “vết cắn”: vì nó “cắn” người vay, “ăn thịt” người ấy. Điều cấm bao trùm cả tiền lẫn thức ăn và mọi thứ, theo Phục Truyền 23:20: “lãi bằng tiền, lãi bằng thức ăn, lãi bằng bất cứ thứ gì”.
Bối cảnh và ý nghĩa: Luật lãi vay, ribbit, đặt nền trên một ý tưởng về tình huynh đệ: Lêvi 25:36 nói “để anh em ngươi được sống với ngươi”. Mishneh Torah tính rằng người cho vay lấy lãi vi phạm sáu điều cấm, và dùng một lời rất nặng: người viết khế ước lãi vay “như viết và lập nhân chứng rằng mình chối bỏ YHWH Thiên Chúa của Israel”, vì câu Lêvi 25:38 nối điều cấm với việc ra khỏi Ai Cập. Luật chỉ cấm lãi giữa người Do Thái với nhau; Phục Truyền 23:21 cho phép lãi với người ngoài. Maimonides đọc câu ấy là một điều răn tích cực; Ra’avad phản bác thẳng rằng ông “không tìm thấy truyền thống ấy”, và Talmud Bava Metzia 70b–71a cho thấy các hiền sĩ hạn chế cả việc cho người ngoài vay lấy lãi. Về lịch sử, luật Giáo hội trung đại cấm người Kitô giáo cho vay lấy lãi, và việc người Do Thái bị loại khỏi nhiều nghề đã đẩy nhiều người vào nghề cho vay, góp phần tạo ra định kiến bài Do Thái kéo dài nhiều thế kỷ. Ngày nay, giao dịch có lãi giữa người Do Thái giữ luật thường được thực hiện qua heter iska, một hình thức hợp tác đầu tư được luật kinh sư (rabbi) chấp nhận. Maimonides còn nói không được cho con cái và người trong nhà vay lấy lãi, dù chỉ như một món quà, “kẻo họ quen với việc ấy”.
Đối chiếu lỗi thường gặp: Không được đọc điều luật như sự cho phép bóc lột người ngoài Do Thái: chính các nguồn rabbi đã hạn chế điều ấy, và định kiến về “người Do Thái cho vay nặng lãi” là một sản phẩm lịch sử của sự loại trừ và bài Do Thái, không phải của luật Torah. Luật hiện đại của Nhà nước Israel không dựa trên điều luật này.
Nguồn tham khảo
- Văn bản chính: Lêvi 25:35–38; Phục Truyền Luật Lệ 23:20–21; Maimonides, danh mục mitzvah N235; Sefer HaMitzvot, điều cấm 235.
- Pháp điển và truyền thống rabbi: Mishneh Torah, Creditor and Debtor 4:1–2, 4:7–8 và 5:1; Hasagot HaRa’avad, Creditor and Debtor 5:1; Talmud Babylon, Bava Metzia 70b.
- Bối cảnh lịch sử và ngôn ngữ: Nahum M. Sarna, The JPS Torah Commentary: Exodus, chú giải Xuất Hành 22:24–26; Jacob Milgrom, Leviticus 23–27, Anchor Yale Bible, chú giải Lêvi 25:35–38. Joseph Shatzmiller, Shylock Reconsidered: Jews, Moneylending, and Medieval Society (1990). Xem danh mục JPS Torah Commentary và Anchor Yale Bible Series.
Phần “Bối cảnh và ý nghĩa” là bản tổng hợp từ các nguồn trên; cách đọc của Maimonides và của truyền thống rabbi không được trình bày như bản dịch từng chữ của Torah.