N250 — Không gian lận giá cả trong mua bán
English: Not to cheat in business.
Hebrew (Maimonides): שלא יונה במקח וממכר
Nguồn Torah: Lêvi 25:14 — “Khi các ngươi bán gì cho người đồng bào, hay mua gì từ tay người đồng bào, đừng làm thiệt hại nhau.”
Ngữ nghĩa và cách dịch: Động từ הוֹנָה (hona), trong אַל תּוֹנוּ (al tonu), là gốc của thuật ngữ ona’ah. Văn cảnh của Lêvi 25 là năm Toàn Xá: giá đất phải tính theo số năm thu hoạch còn lại đến Toàn Xá, và câu này cảnh cáo không được lợi dụng phép tính ấy. Luật kinh sư (rabbi) mở rộng ra mọi giao dịch mua bán, và áp dụng cho cả người bán lẫn người mua.
Bối cảnh và ý nghĩa: Mishneh Torah quy định: chênh lệch một phần sáu so với giá thị trường là ona’ah, giao dịch vẫn có hiệu lực nhưng người được lợi phải trả lại phần chênh; chênh ít hơn được coi là người kia đã bỏ qua; chênh nhiều hơn thì giao dịch có thể bị hủy. Nghĩa vụ trả lại áp dụng dù người ấy cố ý hay không biết mình bán sai giá. Vì phải hoàn trả, không có hình phạt roi (malkot). Luật mua bán này tạo ra một khái niệm “giá công bằng” rất sớm trong lịch sử pháp lý. Điều này vẫn áp dụng ngày nay.
Đối chiếu lỗi thường gặp: Điều cấm không bác bỏ việc buôn bán có lãi, mà nhắm vào sự chênh lệch giá không được nói rõ với người kia. Hình ảnh thương nhân Do Thái gian lận là một định kiến bài Do Thái lâu đời; chính luật Do Thái đặt những giới hạn chặt về giá cả.
Nguồn tham khảo
- Văn bản chính: Lêvi 25:14; Maimonides, danh mục mitzvah N250; Sefer HaMitzvot, điều cấm 250.
- Pháp điển và truyền thống rabbi: Mishneh Torah, Sales 12.1; Mishneh Torah, Sales 12.2; Mishneh Torah, Sales 12.4; Mishnah Bava Metzia 4:3.
- Bối cảnh lịch sử và ngôn ngữ: Baruch A. Levine, The JPS Torah Commentary: Leviticus, chú giải chương tương ứng; Jacob Milgrom, Leviticus 17–22 và Leviticus 23–27, Anchor Yale Bible. Xem danh mục JPS Torah Commentary và Anchor Yale Bible Series.
Phần “Bối cảnh và ý nghĩa” là bản tổng hợp từ các nguồn trên; cách đọc của Maimonides và của truyền thống rabbi không được trình bày như bản dịch từng chữ của Torah.