N256 — Không làm khổ góa phụ hay trẻ mồ côi
English: Not to oppress any widow or orphan.
Hebrew (Maimonides): שלא לענות יתום ואלמנה
Nguồn Torah: Xuất Hành 22:21–23 — “Đừng làm khổ bất cứ góa phụ hay trẻ mồ côi nào. Nếu ngươi làm khổ họ, và họ kêu cầu Ta, chắc chắn Ta sẽ nghe tiếng kêu của họ; cơn giận của Ta sẽ bừng lên…”
Ngữ nghĩa và cách dịch: לֹא תְעַנּוּן (lo te’annun) có gốc ענה (‘-n-h), “làm cho khổ, hạ nhục”. Rashi, theo Mekhilta, nói luật áp dụng cho mọi người, nhưng Torah nêu góa phụ và trẻ mồ côi vì họ yếu thế và thường bị làm khổ. Mishneh Torah đọc chữ ấy rộng: chọc tức, làm giận, làm đau, sai khiến nặng nhọc, làm mất tài sản của họ, và càng nặng hơn là đánh hay chửi họ.
Bối cảnh và ý nghĩa: Maimonides đặt luật này trong Hilkhot De’ot (các tính cách) chứ không chỉ trong luật dân sự: phải nói năng dịu dàng với góa phụ và trẻ mồ côi, đối xử có tôn trọng, và giữ tài sản của họ còn kỹ hơn tài sản của mình, “dù họ có của”, kể cả góa phụ và con của vua. Không có hình phạt roi (malkot), nhưng Torah nêu hình phạt của Trời ngay trong câu. Có một ngoại lệ: thầy dạy có thể nghiêm khắc với trẻ mồ côi để dạy Torah, dạy nghề hay dẫn chúng vào đường ngay, dù vẫn phải đối xử khác biệt và ân cần. Trẻ được coi là mồ côi đến khi tự lo được mọi việc của mình. Điều này vẫn áp dụng ngày nay.
Đối chiếu lỗi thường gặp: Điều luật không chỉ nói về người nghèo: Maimonides nhấn mạnh nó áp dụng cả khi góa phụ và trẻ mồ côi giàu có, vì điểm yếu của họ là về tinh thần. Trẻ “mồ côi” ở đây gồm cả mồ côi cha lẫn mồ côi mẹ.
Nguồn tham khảo
- Văn bản chính: Xuất Hành 22:21–23; Maimonides, danh mục mitzvah N256; Sefer HaMitzvot, điều cấm 256.
- Pháp điển và truyền thống rabbi: Mishneh Torah, Human Dispositions 6.10; Rashi về Xuất Hành 22:21, theo Mekhilta.
- Bối cảnh lịch sử và ngôn ngữ: Nahum M. Sarna, The JPS Torah Commentary: Exodus, chú giải chương tương ứng; The Jewish Study Bible, ấn bản 2. Xem danh mục JPS Torah Commentary và Anchor Yale Bible Series.
Phần “Bối cảnh và ý nghĩa” là bản tổng hợp từ các nguồn trên; cách đọc của Maimonides và của truyền thống rabbi không được trình bày như bản dịch từng chữ của Torah.