N297 — Không bỏ mặc người đang nguy hiểm đến tính mạng
English: Not to neglect [a person] in mortal danger.
Hebrew (Maimonides): שלא לעמוד על הדם
Nguồn Torah: Lêvi 19:16 — “Đừng đi rao chuyện nói xấu giữa dân ngươi; đừng đứng nhìn máu người lân cận đổ. Ta là YHWH.”
Ngữ nghĩa và cách dịch: לֹא תַעֲמֹד עַל דַּם רֵעֶךָ (lo ta’amod al dam re’ekha), nghĩa đen “đừng đứng bên máu của người lân cận”. Động từ עָמַד (amad (“đứng”) tả người đứng yên nhìn. Talmud Sanhedrin 73a đọc câu này thành bổn phận cứu người: ai thấy người khác chết đuối, bị thú dữ kéo đi, hay bị cướp tấn công, phải cứu.
Bối cảnh và ý nghĩa: Mishneh Torah liệt kê: ai có thể cứu mà không cứu; ai thấy người khác chết đuối, bị cướp hay thú dữ tấn công, mà không tự cứu hay thuê người khác cứu; ai nghe người ta âm mưu hại người khác mà không báo; ai biết có kẻ sắp tấn công mà có thể dàn xếp để ngăn nhưng không làm, đều vi phạm điều cấm này. Không có hình phạt roi (malkot), vì không có hành động, nhưng Maimonides nói các điều cấm này “nặng”, và dẫn Mishnah: ai hủy một mạng sống là như hủy cả thế giới. Trong văn bản của ông, câu ấy viết “một mạng sống từ Israel”. Nguyên tắc cứu người được coi là nền của luật về cứu mạng, và vẫn áp dụng ngày nay.
Đối chiếu lỗi thường gặp: Luật kinh sư (rabbi) không đòi người ta liều mạng mình một cách chắc chắn để cứu người khác; nó đòi làm mọi điều có thể, kể cả bỏ tiền thuê người cứu. Điều này khác với khái niệm pháp lý hiện đại về “tội không cứu giúp”, dù cùng tinh thần.
Nguồn tham khảo
- Văn bản chính: Lêvi 19:16; Maimonides, danh mục mitzvah N297; Sefer HaMitzvot, điều cấm 297.
- Pháp điển và truyền thống rabbi: Mishneh Torah, Murderer and the Preservation of Life 1.14; Mishneh Torah, Murderer and the Preservation of Life 1.15; Mishneh Torah, Murderer and the Preservation of Life 1.16; Talmud Babylon, Sanhedrin 73a.
- Bối cảnh lịch sử và ngôn ngữ: Baruch A. Levine, The JPS Torah Commentary: Leviticus, chú giải chương tương ứng; Jacob Milgrom, Leviticus 17–22, Anchor Yale Bible. Xem danh mục JPS Torah Commentary và Anchor Yale Bible Series.
Phần “Bối cảnh và ý nghĩa” là bản tổng hợp từ các nguồn trên; cách đọc của Maimonides và của truyền thống rabbi không được trình bày như bản dịch từng chữ của Torah.